pazhuhesh dini

other تبیین هستی‌شناختی تفکر عبادی از منظر شهید مطهری مبتنی بر نظریه اعتبارات علامه طباطبایی The Ontological Clarification of Tafakkur-e 'Ibādi (Devotional Contemplation) in the Thought of Shahid Motahhari: Based on Allameh Tabataba’i’s Theory of I’tibāriyāt (Intellectual Constructs) تخصصي Special پژوهشي Research تفکرِ عبادی مفهومی برآمده از نص روایات است که مشتمل بر دو واژه تفکر و عبادت است. تفکر به عنوان شاخصه اختصاصی انسان و مهم‌ترین عمل ادراکی، در آیات و روایات بسیار مورد توجه بوده و به آن سفارش شده است. عبادت نیز در قرآن به عنوان هدف خلقت ذکر شده است. در روایات متعدد، تفکر به عنوان برترین عبادات و حتی عبادت مخلَصین مشهور است. اینکه منظور از تفکر عبادی چیست مسأله‌ای است که شارحانِ روایات نسبت به آن بی تفاوت نبوده و تفاسیر متنوعی ارائه داده‌اند اما نظرات در این زمینه پراکندگی فراوانی دارد. تکثر نظرات با اینکه در 4 حوزه ناظر به موضوع، فاعل، نتیجه و فرآیند تفکر قابل جمع است، اما  در نهایت جلوه‌ای شفاف از ماهیت تفکر عبادی ارائه نمی دهند. سؤال مشخصی که این مقاله در پی پاسخ به آن بوده این است که فارغ از توصیفات بیان شده در عبارات شارحان، در حوزه کاربرد، تفکر عبادی در چه قالب و کیفیتی قابلیت تحقق دارد؟ در پاسخ به این سؤال است که هستی شناسی این مفهوم در تنظیم برنامه های عبادی موضوعیت ویژه پیدا می‌کند. در تمام این تفاسیر، تفکر به عنوان خروجی قوه عقل نظری محسوب شده و از این منظر به آن پرداخته اند. در آثار شهید مطهری در کنار اشاره به برخی از نظرات پیش گفته، با عنایت به اهمیت و جایگاه عقل عملی در استخراج  راه حل در حوادث و مسائل مبتلابه، به صورت دقیق تفکر عبادی توضیح داده شده است. در این مقاله که به روش توصیفی تحلیلی و به شیوه اسنادی نگاشته شده، ناظر به نظریه اعتباریات علامه طباطبایی، تفکر عبادی در قالب مسأله «اجتهاد» به عنوان سرّ خاتمیت و عبادتی مختص دین اسلام توضیح داده شده است. آنچه انتخاب شهید مطهری را ویژه و قابل توجه می‌کند نظر خاص شهید مطهری درباره عقل عملی به عنوان قوه مفکره درک کننده کلیات از منظر تدبیر بدن است که در این زمینه در عین بهره گیری از ظرفیت نظریه اعتباریات علامه طباطبایی، با تفسیر ویژه‌ای از آن، کارکرد این نظریه را توسعه داده‌اند. Tafakkur-e 'Ibādi (Devotional Contemplation) is a concept derived from scriptural traditions, comprising the dual elements of tafakkur (contemplation) and 'ibadāh (worship). As a uniquely human characteristic and a primary cognitive faculty, contemplation has been emphasized extensively in both the Qur’an and Hadith. Similarly, worship is identified in the Qur’an as the ultimate purpose of creation. Numerous traditions regard contemplation as the highest form of worship, even characterizing it as the devotion of the “sincere ones” (mukhlaṣin). While commentators have offered diverse interpretations of the essence of tafakkur-e 'ibādi, existing perspectives remain fragmented. Although these views can be categorized into four dimensions—the object, the agent, the outcome, and the process of contemplation—they fail to provide a transparently unified definition of its nature. This article addresses a critical question: independent of the descriptive definitions provided by commentators, what is the functional form and quality of tafakkur-e 'ibādi in practical application? Answering this question requires an ontological investigation, which is essential for structuring meaningful devotional programs. Most traditional interpretations treat contemplation merely as the output of the theoretical intellect (al-'aql al-naẓari). However, in the works of Shahid Motahhari, while acknowledging previous views, there is a precise elucidation of tafakkur-e 'ibādi that emphasizes the significance of the practical intellect (al-'aql al-'amali) in deriving solutions to complex problems and tribulations. Utilizing a descriptive-analytical and documentary method, and framed within Allameh Tabataba’i’s “Theory of Intellectual Constructs” (I’tibāriyāt), this study argues that tafakkur-e 'ibadi is manifested through the mechanism of Ijtihād (independent legal reasoning)—a concept central to the “secret of finality” (sirr al-khātimiyyah) and a form of worship unique to Islam. The distinctive contribution of Shahid Motahhari lies in his specific view of the practical intellect as a deliberative faculty capable of perceiving universals through the lens of “bodily management/governance” (tadbir al-badan). By engaging with Allameh Tabataba’i’s theory, Motahhari expands the functional scope of the theory of intellectual constructs through his unique interpretation. علامه طباطبایی, شهید مطهری, تفکر عبادی, عقل نظری, عقل عملی, نظریه اعتباریات, اجتهاد Allameh Tabataba’i, Shahid Motahhari, Tafakkur-e 'Ibādi (Devotional Contemplation), Theoretical Intellect, Practical Intellect, Theory of Intellectual Constructs, Ijtihād. 293 317 http://pdmag.ir/browse.php?a_code=A-10-323-243&slc_lang=other&sid=1 Zahra Omidi زهرا امیدی zaomidi@chmail.ir 10031947532846006246 10031947532846006246 No Mehdi Ahmadi مهدی احمدی mahmadi@shirazu.ac.ir 10031947532846006247 10031947532846006247 No Mohammad Mehdi Ajilian Mafogh محمد مهدی آجیلیان مافوق majilian@shirazu.ac.ir 10031947532846006248 10031947532846006248 Yes Saeed Rahimian سعید رحیمیان srahimiani@shirazu.ac.ir 10031947532846006249 10031947532846006249 No